Pseudologica-fantastica,                                                                                                                 ©Daan Admiraal, 2004
de onderzoekingen van Hans Brands Buys over de kruisvorm in de Mattheus-Passie.
 
Hans Brands Buys schreef een boek dat alleen al door zijn kloeke formaat kan worden gerekend tot de klassieke Nederlandse MP-literatuur. Het boek wordt gekenmerkt door een merkwaardige combinatie van intelligente analyses en anti-logische esoterische dwalingen. Hoeveel respect Hans Brands Buys ook verdient voor het intelligente deel van zijn boek dat zich beperkt tot de historische en muzikale feiten, wij moeten hem helaas bestrijden waar zijn intelligentie kennelijk het onderspit moest delven tegen de hypnotische kracht van zijn esoterische Bach-fantasieŽn.
 
Die worden beschreven in het hoofdstuk Bouw (p.155-178) dat de grote vorm van de MP behandelt. Hans Brands Buys komt daarin tot het inzicht dat Bach de MP heeft geconstrueerd in de vorm van een kruis. We zullen hem in citaten uit het boek zelf aan het woord laten om zijn gedachtegang letterlijk te kunnen volgen.
 
HBB begint met de overdenking ... dat muziek tijdkunst is en dus niet zonder meer gelijkgesteld kan worden met ruimtekunst (architectuur). Tijd moet andere eisen stellen dan ruimte, tijdelijke symmetrie moet anders zijn dan ruimtelijke, tijdelijke verhoudingen en projecties anders dan ruimtelijke. De absolute en meetbare tijd moet hier een rol spelen (p.159). We krijgen hier de indruk dat de schrijver een nuchter denker is die met een wetenschappelijke geest zijn onderzoek gaat beginnen. 
 
1. Zoals gebruikelijk bij veel onderzoek begint ook Hans Brands Buys met het verzamelen van gegevens. Om een basis te scheppen voor zijn geheel nieuwe zienswijze op de vorm van de MP werden ongeveer dertig uitvoeringen (Naarden, Haarlem, Den Haag, Utrecht, Zeist, Arnhem) getimed. Het gaat hierbij naar later blijkt (p.162 en 164) om uitvoeringen onder v.d. Horst, Robert en Brands Buys).  Van al die uitvoeringen werd de afgeronde totaaltijd vastgesteld (die 192'10 bleek te bedragen, dus iets meer dan 3 uur) en de gemiddelde tijd per gedeelte, afgerond op 5 seconden (p.159-161). Als dit de gegevens waren waar een jongerejaars student aan de universiteit een onderzoekje op zou willen baseren zou dat hem of haar op een vernietigend oordeel van de docent komen te staan. Wat deugt er allemaal niet?
a. Allereerst begint Hans Brands Buys met het optrekken van een rookgordijn rondom de bronnen waarop zijn onderzoek is gebaseerd. Wat moeten we ons voorstellen bij ongeveer 30 uitvoeringen? Zijn dat er 28 geweest of 33 of waren het er precies 30? Wanneer vonden die uitvoeringen plaats? Wij weten nu al dat de geheel nieuwe zienswijze van Hans Brands Buys gebaseerd zal zijn op onexacte en oncontroleerbare gegevens.
b. De ongeveer dertig uitvoeringen van de MP die Hans Brands Buys timede stonden onder leiding van maar drie dirigenten (van der Horst, Robert en Hans Brands Buys zelf) maar er waren toen hij zijn onderzoek verrichtte natuurlijk veel meer MP-uitvoeringen. Waarom heeft hij bijvoorbeeld de roemruchte MP van Mengelberg en de MP van Pijper (die hij wel vermeldt) niet in z'n 'onderzoek' betrokken? In plaats een grote aselecte groep MP-uitvoeringen verkoos Hans Brands Buys kennelijk een kleine selecte groep.
c. Wat we verder Hans Brands Buys verder ernstig moeten verwijten is dat hij helemaal niet aangeeft hoe groot het aandeel in zijn onderzoek is van zijn eigen MP-uitvoeringen. Gesteld dat hijzelf 9 jaar lang de MP 3 keer per seizoen heeft uitgevoerd en die 27 eigen uitvoeringen heeft laten klokken. Dan bestaat de mogelijkheid dat hij slechts tijd vond om 1 keer met z'n stopwatch naar van der Horst te gaan en 1 keer naar Robert.  Dan komen we met zijn eigen 27 passies erbij op een totaal van 29, wat heel goed overeenkomt met ongeveer dertig.
d. Wat vooral curieus is dat van alle delen en deeltjes de tijd werd afgerond op 5 seconden. Omdat sommige korte deeltjes zoals Herr, bin ich's? maar een seconde of 10 duren ontstaan bij een afronding met 5 seconden al meetfouten die kunnen oplopen tot bijna 50%.
Wat kun je na zoveel tenenkrommende methodologische waanzin verwachten?  In ieder geval spectaculaire resultaten! Laten we daarom vanwege de amusementswaarde het onderzoek van deze pseudo-wetenschapper verder volgen.
 
2. Toen Hans Brands Buys zijn gegevens had verzameld liet hij er een rekenkundige bewerking op los en ik citeer hem nu weer letterlijk:
We delen de totaaltijd door acht, zeven, zes en vijf. De op deze wijze verkregen momenten worden in het tijdschema uitgezet ....
Zodoende vond Hans Brands Buys de volgende momenten in de totale tijd van de MP:
1/8, 1/4, 3/8, 1/2, 5/8, 3/4, 7/8; en op 1/6, 1/3, 1/2, 2/3, 5/6; en op 1/5, 2/5, 3/5, 4/5; en op 1/7, 2/7, 3/7, 4/7, 5/7 en 5/7.
Het is curieus dat hij deze bewerking uitvoert zonder enige verklaring. Want de totaaltijd door acht, zeven, zes en vijf delen is in de muziekwetenschap zeker geen algemeen aanvaarde methode om te komen tot een beter inzicht in de vorm van muziek. Waarom moet je de totaaltijd van de MP delen door 8, 7, 6 en 5 en niet door 4, 3, 2 of 9, 10, 11? En waarom zouden we ook niet moeten delen door π of moeten vermenigvuldigen met 0,618 om mogelijk een verborgen gulden snede vast te stellen? Wij zijn er inmiddels door deze onzinnige bewerkingen nog sterker van overtuigd geraakt dat HBB met zijn 'onderzoek' zoals hij zelf al aankondigde zal komen tot een geheel nieuwe zienswijze.  
 
3. Na een intermezzo met lange uitwijdingen o.a. over toonsoorten lijkt de schrijver de verhaallijn in zijn betoog volledig te zijn vergeten zoals hij zelf ook opmerkt: Keren we terug tot de tijdenberekening. Hans Brands Buys heeft de totaaltijd van de verschillende vormdelen in een keurige tabel gezet met in de rechterkolom de verhouding van die tijd tot de totaaltijd. (p.169, 170), dit alles nog steeds gebaseerd op de ongeveer dertig uitvoeringen. Nu valt het hem op dat de getallen 7 en 14, 1/7 en 1/14 zo vaak in zijn gegevens voorkomen. Wij vinden het echter niet merkwaardig dat 1/7 en 1/14 zo vaak voorkomen. Als je iets in 14 ongeveer gelijke stukken verdeelt is het logisch dat je stukken krijgt van ongeveer 1/14. Hans Brands Buys heeft hier geenszins een muzikale ontdekking gedaan maar geeft blijk van het elementaire inzicht waar iedereen die een taart in stukken snijdt over beschikt!
Wat HBB ook nog deed was het meten van de duur van die ongeveer 1/14-delen in minuten. Hij schrijft zijn metingen aldus:
Op het gevoel af tijden corrigerend blijkt het inderdaad mogelijk, zonder iets te forceren, de 14 minuten-tijden op de volgende momenten te laten vallen: (en er volgt een tabel).
Wat een rare meettechniek is dat, op het gevoel af tijden corrigerend.  Bij een tijd van 12'25 is de nauwkeurigheid van HBB 88%, een afwijking van 12%.
 
4. Pas als hij de hele MP in 14 delen van ongeveer 14 minuten heeft verdeeld ontstaat er bij Hans Brands Buys het gevoel dat er een probleem is gerezen. Het merkwaardige feit doet zich voor, dat het niet gelukt, de laatste 14 minuten vol te krijgen (p.171). Hij probeert nog een slecht idee uit dat tot meer problemen leidt. Zou je niet op basis van het concept dat de MP bestaat uit veertien delen van 14 minuten de juiste tempi kunnen vaststellen? (p.172) Om snel tot de conclusie te komen: Het heeft geen zin in deze richting verder te gaan (p.174).
 
5. Toch moet na al deze methodologische onzin het fascinerende hoogtepunt van het onderzoek van Hans Brands Buys nog komen. Het ontbreken van symmetrie in het tweede deel en de aanwezigheid ervan in het eerste deel brachten mij er toe, de beide reeksen op elkaar te leggen en het centrum van het eerste deel te laten samenvallen met het centrum van het gehele werk. Het resultaat is het Kruis. 
HBB heeft de tijden van de opeenvolgende MP-sekties op een rechte lijn weergegeven. Maar waarom beste brave man moet het ene stuk tijd haaks op het andere stuk gelegd? Dit is wetenschappelijke nonsens. Ik wil overigens met een beroep op de vrijheid van meningsuiting bepleiten dat het niet verboden wordt. Van mij mag je best vanwege Het ontbreken van symmetrie in het tweede deel en de aanwezigheid ervan in het eerste deel twee stukken Mattšus-Passion haaks op elkaar leggen en je bevindingen in een kloeke prachtband publiceren maar je hebt dan wel het terrein van het empirisch onderzoek verlaten en de wonderbaarlijke gecorrumpeerde droomwereld van de pseudologica-fantastica betreden.
Wij zijn helemaal niet verbaasd dat er zo doende een kruis ontstond. Want bij alle min of meer rechte voorwerpen die je volgens de 'methode-Hans Brands Buijs' haaks op elkaar legt krijg je als resultaat een kruis. Wij probeerden het uit met twee boomtakken, twee komkommers, twee stokbroden, twee verroeste uitlaten, twee langlaufskies, twee ballpoints en het onderbeen haaks op het bovenbeen. Het is ons niet gelukt min of meer rechte voorwerpen te vinden die haaks op elkaar gelegd geen kruis vormden.
Hier heeft Hans Brands Buys een tweede universeel principe ontdekt na zijn eerste ontdekking dat als je iets in 7 en 14 delen verdeelt je veel 1/7 en 1/14 delen krijgt. Een aardige bijkomstigheid van de 'methode-Hans Brands Buijs' is dat je daarmee de totaalvorm van de MP ook kunt 'verduidelijken' met allerlei andere figuren: als parallellogram of ellips, als mikadospelsituatie, als konijntje.
De stelling van Hans Brands Buijs zou dan ook moeten luiden:
Je kunt alle denkbare delen van elke compositie uit het hele repertoire in een oneindig aantal vormen over elkaar heen leggen.
Er is dus nog veel meer mogelijk! Om vast een startschot voor toekomstig pseudologisch-fantastisch onderzoek te leveren: je kunt de 6 delen van Bachs Weihnachts-Oratorium in stervorm op elkaar leggen. Wie wunderbahrlich!
 
Wat ons wel heeft verbaasd en teleurgesteld is dat HBB zelf zo verrukt was over zijn vondst:
De grootsheid en waarheid van het opgeroepen beeld vervult mij met de diepste bewondering en eerbied voor de mens die dit kon concipiŽren ...
De 'mens die dit concipieerde' gebruikte aselect onderzoeksmateriaal, vervalste gegevens, niet toegestane bewerkingen:
'de tenenkrommende knulligheid en onwaarheid van het opgeroepen beeld' is meelijwekkend: Erbarme dich, mein Gott.
HBB heeft niet meer meegemaakt dat zijn onderzoek een vervolg kreeg toen latere Bachonderzoekers de uiterste consequentie van deze enorme conceptie trokken. Die uiterste consequentie is stof voor een ander artikel. We geven nu HBB het laatste woord:
Ik heb lang geaarzeld voordat ik mijn gedachten en vermoedens aangaande de kruisvormige opbouw van Bachs Mattheuspassie aan het papier toevertrouwde, en nog langer voor ik besloot tot publicatie van deze gedachten.
Theologen en kabbalisten zullen aan het beeld waarschijnlijk veel meer bijzonderheden ontdekken dan een musicus. Laten zij niet aarzelen, de uiterste consequentie van deze enorme conceptie aan te tonen. Die moet er zijn. In dit beeld moet alles op zijn plaats staan en op die plaats betekenis hebben.