Johann Michael Haydn, Missa Sancti Hieronymi (1777) MH 254

Johann Michael Haydn (1737-1806) was een jongere broer van de veel bekendere Joseph Haydn. Hij stond tijdens zijn leven vooral bekend als een kundig componist van kerkmuziek. Haydn werkte het grootste deel van zijn carriere, vanaf 1763 toen hij benoemd werd tot Hofmusicus und Concertmeister tot aan zijn dood 43 jaar later, in Salzburg.  Van zijn leerling, de componist Sigismund Ritter von Neukomm, weten wij hoe Mozart hem waardeerde: „Mozart erkannte ihn für den größten Kirchenkomponisten.“ Toch raakte Michael Haydn na zijn dood snel vergeten. Dat zijn muziek tijdens zijn leven en na zijn dood grotendeels onuitgegeven bleef heeft daar sterk aan bijgedragen.

Johann Michael Haydn war wie sein bekannterer Bruder Joseph Sängerknabe zu St. Stephan in Wien. Nachdem er die Chorschule verlassen hatte, wurde er 1757 erst Geiger und 1760 bischöflicher Kapellmeister in Oradea (Großwardein). Sein Hornkonzert erregte 1762 in Wien Aufsehen. Von Erzbischof Sigismund von Schrattenbach nach Salzburg geholt, wurde er am 14. August 1763 zum Hofkomponisten (Hofmusicus und Concertmeister) in Salzburg ernannt. Später war er als Organist an der Dreifaltigkeitskirche tätig und zuletzt auch für die Dommusik zuständig. In Salzburg wirkte Michael Haydn 43 Jahre lang. In dieser Zeit schreib er 360 sakrale und weltliche Kompositionen, vor allem Instrumentalmusik. Er war ein Freund Mozarts, wobei sich beide Musiker sehr schätzten. Michael Haydn wurde am Petersfriedhof Salzburg beigesetzt.

De Missa Sancti Hieronymi neemt onder de meer dan 30 miscomposities van Michael Haydn een bijzondere plaats in.
 

De Salzburgse domkerk had in die tijd zes orgels, het grote orgel achterin boven de hoofdingang, vier zijorgels op galerijhoogte tegen de pijlers van de voorste koepelruimte en een klein koororgel, dat beneden op het koor naast de zangers was opgesteld. De koor-orkestopstellingen waren zeer afwijkend vergeleken met de huidige conventies. Leopold Mozart schreef::
'
Het grote orgel wordt bij een pompeuze muziek alleen gebruikt om te preluderen. Maar bij de muziek zelf wordt een van de vier zijorgels zonder onderbreking bespeeld, namelijk het orgel dat zich het dichtst aan de rechterkant van het altaar bevindt, waar de solozangers en bassen staan. Aan de overkant, bij het linker zijorgel, bevinden zich de violisten enzovoort, bij de andere twee zijorgels zijn de twee koren, trompetten en pauken. Het koororgel beneden met de viola (=contrabas) speelt mee als de klank vol wordt. De hobo en dwarsfluit worden zelde in de Domkerk gehoord, de hoorn echter nooit. Al deze heren spelen dus in de kerk bij de violen mee. Er wordt geen trompettist noch paukenist in hoogvorstelijke dienst genomen als hij niet goed viool speelt: bij zware muziek bij het hof moeten zij allemaal verschijnen en de tweede of fe altviool meespelen'. (Leopold Mozart)

Leopold Mozart woonde in 1777 in de Salzburger Dom een uitvoering van de Missa Sancti Hieronymi bij onder leiding van Michael Haydn. Hij schreef over deze mis een enthousiast verslag aan zijn zoon Wolfgang, dat de moeite waard is om volledig te citeren.
Dieses Augenblick komme ich aus dem Amt von Domb, es wurde die Hautb: Mess vom Haydn gemacht, er tacktierte selbst ... Mir gefiehl alles außerordentlich wohl, weil 6 Oboisten, 3 Contrabäs, 2 Fagötte, und der Castrat, welcher auf 6 monat, mit monatlichem 100 f aufgenommen ist, dabey waren.
Ferlendis und Sandmayr hatten die Solo=Oboen, der Oboist beym Lodron, ein gewisser Student, dann der Durnermeister und Obkirchner waren die Ripien=Oboen Cassl und der Chorherr Knozenbry waren die Contrabässe bey der Orgl neben den Posaunen. Estlinger war mit dem Fagott, Höfer und Perwein neben den Oboisten auf dem Violin Chor. was mir sonderheit: gefiehl war, daß, da die Oboen und Fagötte der Menschenstimme sehr nahe kommen, die Tutti eine pure recht stark besetzte Vocalmusik zu seyn schiene, indem die Sopran und Altstimmen, durch die Oboen und die AltPosaunen versterkt, der Menge der Tenor und Baß=stimmen, das rechte Gleichgewicht hielten, und das pieno so mayestätisch war, daß ich die Oboe Solos ganz gerne hergeschenkt hätte. die ganze Historie dauerte 5 viertl Stunde, und mir war es zu kurtz, dann es war wirk.: trefflich geschrieben. Es geht alles natürlich fort, die Fugen , sonderheitl das Et vitam etc im Credo und das Dona nobis ...sind meisterlich durchgearbeitet, die themata natürlich, und keine übertriebene modulation oder gar zu gähe Ausweichung ausgebracht...Sollte ich diese Messe, über Kurz oder Lange bekommen können, so schicke ich dir solche gewiß. noch muß anmerken, daß der Brunetti beym
Ferlendis und der Wenzl Sadlo bey den Fagotisten, der Hofeneder aber bey den anderen Oboisten rückwerts stunden, immer auf den Haydn sahen, und ihnen den tact auf die achsel schlug: sonst würde es manchmal, sonderheit in Fugen und bey lauffenden Baß=obligationen artig untereinander gegangen seyn.
 
Uitgever Carus schrijft over de Haydn-mis:
Schon auf Grund ihrer Besetzung nimmt die Missa Sancti Hieronymi sowohl unten den Messvertonungen Haydns als auch im kirchenmusikalichen Repertoire des Salzburger Fürstenhofes eine Sonderstellung ein. Die außergewöhnliche Instrumentierung, die kontrapunktische Arbeit in den fugierten Teilen sowie die melodische Erfindung und harmonische Ausarbeitung weisen diese Messe als ein Meisterwerk aus. (Carus)
 
Totaal benodigd ensemble:
vocale solisten: SATB-solo
instrumentaal ensemble:
6 hobo’s waarvan 1 althobo speelt in Strawinsky
2 fagotten
2 trompetten
3 trombones, waarvan 1 alt, 1 tenor en evt. 1 bas
3 contrabassen (?, moet ik besluiten aan de hand van de partituur)
orgel

De 'Haydn-band' van 11 spelers bestaat uit 8 rietblazers (6 hobo's en 2 fagotten) met 3 trombones in hun typisch 18e eeuwse kerkmuziek-funktie: ze zijn eigenlijk deel van het koor waarin ze meespelen met de alten, tenoren en bassen. Contrabas en orgel completeren de 'band'. Opvallend is de solistische rol van 2 hobo's. De mis is ook een soort concert voor 2 hobo's.