Messiaen, Les Offrandes Oubliées                                                                                                                                             © Daan Admiraal 2012

Programmatoelichting 24-11-1999 / 31-05-2012.

Les Offrandes Oubliées (1930) behoort tot de vroege orkestwerken van Messiaen. De ondertitel “Méditation symphonique’ verwijst naar het meditatieve karakter van het stuk, waarvan ik de titel als volgt zou willen vertalen: De vergeten offerandes. Met offerande wordt dan verwezen naar het deel van de Katholieke Mis ná de Dienst van het Woord en voor het Eucharistisch gebed, waarin de priester het brood en de wijn klaar maakt en opdraagt. Men noemt dat deel van de mis ook wel offertorium. In de pianobewerking die Messiaen van het stuk maakte zijn de drie delen voorzien van titels die specifiek verwijzen naar het Rooms Katholieke geloof van de componist en de Katholieke Mis. Ze zetten ons bij het musiceren en luisteren op het goede spoor: ‘La Croix’ (Het Kruis), ‘Le Péché’ (De Zonde) en ‘L’Eucharistie’ (De Avondmaalsviering). Ondanks deze titels is er absoluut geen sprake van kerkmuziek voor kerkelijk gebruik. Dit is muziek die is gecomponeerd voor het openbare muziekleven, waarin het concertpodium de rituele functie van het altaar in de kerk heeft overgenomen.
Het stuk is geschreven voor een grote orkestbezetting 1. De 3 delen hebben de tempi: langzaam-vlug-langzaam.
Is het eerste deel (iets minder dan 3') bedoeld om een katholiek spiritueel verlangen weer te geven naar goddelijke liefde, zoals die belichaamd is in ‘La Croix’ (Het Kruis)? Het is muzikaal gesproken één lange melodie die door soms zeer verrassende akkoorden wordt begeleid.
Daarna blijkt dat De Zonde ('Le Péché') erg leuk is om te spelen en spannend om naar te luisteren - toneelspelers weten dat de bad guy vaak een leukere rol is dan die van de good guy. In dit korte heftige middendeel (iets meer dan 3') is een sterke Stravinsky-invloed te horen. Messiaen gebruikt hier namelijk dezelfde techniek van uitdijende en inkrimpende melodisch-ritmische cellen (het ‘variabele ostinato’) als Stravinsky in Le Sacre du Printemps (1913) exemplarisch heeft  toegepast. Vanaf 1930 begon Messiaen Le Sacre te analyseren; hij zou er vooral in zijn latere ritmische schrijfwijze sterk door worden beïnvloed.
Het laatste deel (5'30) is een mooi voorbeeld van de voorliefde van de componist voor extreem langzame tempi: 1/8=36, een tempo zo traag dat de meeste mechanische metronooms van vroeger dat al niet meer aankunnen. Een cantus firmus-achtige melodie van de eerste violen wordt begeleid door orgelende accoorden van 4 solistische tweede violen en 5 solo-alten. In die 'orgelaccoorden' zijn steeds conventionele drieklanken te herkennen waaraan echter steeds weer drieklankvreemde tonen zijn toegevoegd waardoor die harmonieën van een bijzondere kleur ontstaan 2. Messiaen noemde dat ‘toegevoegde resonans’. Omdat het tempo zo extreem langzaam is raakt men vervreemd van zijn normale tijdsperceptie. Bij een geslaagde uitvoering in een mooie akoestiek zal de luisteraar in een trance raken van bovenpersoonlijke tijdloosheid.
 
Voetnoten.
1. Orkestbezetting: 3333-4331 timp 3perc str
2. Messiaen nam werkelijk kleuren waar bij muziek. Het verschijnsel het synesthesie.